كاربرد ادبي زبان
از جمله ويژگيهاي ادبي زبان بيهقي، جابجايي در اركان معمول و متعارف جمله است. متغيربودن اركان جمله در عبارات تاريخ بيهقي در كنار نوعي معتدل از عربيگرايي از ديدة آشناييزدايي قابل بررسي است. تاريخ بيهقي از اين جهت كه نحوي تكراري و كليشهاي ندارد باعث شده ساختمان جملاتش در ذهن اثرگذار باشد و در بيشتر مواقع ذهن را به التذاد ادبي نزديك كند.
ـ فاعل در آخر جمله: و در آن وقت كه از گرگان سوي ري ميرفتند اميران.
ـ فعل در اول جمله: بماند كار من بر نظام.
ـ مفعول قبل از فعل: قلم را لختي بر وي بگريانم. (جهانديده، متن در غياب استعاره، 1379: 35 ـ 33)1 به نظر ميرسد بيهقي در سبك نگارش اين چنيناش بيتأثر از عربي نبوده است. مرحوم بهار به شكلي از جملهبندي اشاره ميكند كه طرزي خاص دارد و بونصر و ابوالفضل بيهقي را با آن طرز جملهبندي رغبتي به سزاست. مانند: و تاريخها ديدهام بسيار كه پيش از من كردهاند پادشاهان گذشته را خدمتگزاران ايشان كه اندر آن زيادت و نقصان كردهاند و بدان آرايش خواستهاند. (بهار، سبكشناسي، 1370، 2:71) اما در نوع نثر روايتي كه بيهقي برگزيده است، نظر بر اين بوده كه جملهها كوتاه باشند.2 جملة كوتاه از نظر رواني مخاطب را آزار نميدهد. جملههاي نثر متكلف گذشته3، از نظر روانشناختي ديگر آزاري بوده است چرا كه نويسنده با درازنويسي ذهن خواننده را خسته ميكرده و همين نثر نفسگير باعث ميشد پيام جمله تاريكتر شود. كوتاهي جملهها در تاريخ بيهقي همريشه در بلاغت كلامي ابوالفضل دارد و هم ريشه در سنت نثرنويسي گذشته. تقريباً در همة نوشتههاي منشور پيش از بيهقي جملات كوتاه است; چه در تاريخ بلعمي و تفسير طبري و چه در سفرنامة ناصرخسرو و حتي اسرارالتوحيد محمد منوّر، پايههاي كلام روي جملههاي كوتاه است. (جهانديده، همان: 29) گرايش به كوتاهي جمله باعث ميشده تا گاه قسمتي از جمله حذف شود. مثلاً در بيهقي و درالتفهيم براي احتراز از تكرار كه رسم قديميان بود گاه قسمتي از جمله را حذف ميكنند: بدين قوم كه آنجا رفتند بس قوتي ظاهر نگشت چنان كه خداوند را مقرّر است كه اگر4 ظاهر گشته بودي بنده را به تازگي فرستاده نيامدي.» (شميسا، سبكشناسي نثر، 1383: 51)
ويژگي ديگر بيهقي در نگارش، تجدّد در استعمال افعال است; به گونهاي كه در تاريخ بيهقي صفحهاي نيست كه وجه اخباري به جاي التزامي نيامده باشد مثلاً: «بايد كه وي نيز هم بر اين رود و ميان دل را به ما مينمايد و صواب و صلاح كارها ميگويد» به جاي: بنمايد و بگويد. (بهار، همان: 75)
در نثر بيهقي، فعل هم فراوان است و هم نقشي مهم ايفا ميكند. گاهي ميداني از فعل ايجاد ميشود و اين فعلها جملهها را بين خود قسمت ميكنند و هم منجر به كوتاهي جمله ميشود و همچنين مغناطيسوار همديگر را به دنبال خود ميكشند. طُرفه آنكه تراكم فعل ميتواند ضعف تأليف ايجاد كند. اما در تاريخ ابوالفضل نه تنها كوتاهي جملهها و تراكم فعلها ضعفي در نحو كلام به وجود نياورده است بلكه نثر بيهقي را جويباري كرده كه گاهي فخر و طمأنينه در آن موج ميزند: پس برخاست و برنشست و سوي باغ رفت و جامه بگردانيد و سوار باز امد و در خانه بهاري به خوان بنشست و بزرگان و اركان دولت را به خوان آوردند. (جهانديده: 29 و 30)5
ديگر از روشهاي تازهاي كه بيهقي نيز در نگارش بر آن ميرفته حذف افعال است از جملهاي به قرينة فعل ديگري كه در همان جمله يا در جملة معطوف عليه است. و قاعده اين است كه فعل را در قرينة اول يا در جملة اول ذكر كنند و در جملههاي متعاطفه آن را حذف سازند، به خلاف نثر قديم كه حذف فعل هيچگاه جايز نبوده است. مثلاً: كار امارت اگر به دست عاجزي افتد او بر خود درمانده و خلق بر وي. (بهار: 73 و 74)
يكي از ويژگيهاي نثر تاريخ بيهقي، طرز خاص استعمال افعال در اين كتاب است. نحوة قلمزدن بيهقي از اين حيث نيز در سطحي از ارزش ادبي و زباني است كه اهل تحقيق در مصداقهاي آن مثلاً «افعال متعدي و طرز استعمال آنها در تاريخ بيهقي و مفعول بيواسطة آنها» و اينكه مفعول بيواسطه گاه يك نامه و داستان است يا جمله، يا ميان دو جزء فعل متعدي مركب قرار ميگيرد، با حرف را آمده يا بي حرف را و شقوق ديگر مقالهاي مفصل فراهم آوردهاند. تفاوت نثر بيهقي با امروزه چه ناشي از سبك دوره باشد و چه ناشي از سبك فردي، در خواننده غرابتي مقبول و تَبَعا التذاذ پديد ميآورد: «و خواجه بزرگ احمد حسن، هر روزي به سراي خويش به در عبدالاعلي بار دادي و تا نماز پيشين بنشستي و كار ميراندي.» در عبارت، ميراندي، ماضي استمراري است با دو نشان استمرار; همچنين است بنشستي. يا: «من با دبيران او (خواجه احمد حسن) بودمي و آنچه فرمودمي، مينبشتمي و كار ميبراندمي.» كه در آن ميبراندمي ماضي استمراري مؤكد است به معني همانا ميراندم. يا وقتي كه ماضي استمراري در معني التزامي ميآيد: «تا بر وي مشرف باشد و هرچه رود ميبازنمايد.» يعني بازنمايدو گزارش دهد.
يكي از راههاي افزايش امكانات زبان در محدودة خاص زبان فارسي به كارگيري پسوندها و پيشوندهاست. از اين جهت كاربرد پيشوندها و پسوندها در تاريخ بيهقي به مراتب بيشتر از مرزباننامه يا كتابهاي مصنوع ديگرست. پيشوندها و پسوندها كمك ميكنند كه از يك واژه، معناهاي مختلفي به دست آيد. فعل گرفتن در تاريخ بيهقي به چند معنا به كار رفته است: اخذ كردن، شروع شدن (برف گرفتن) و تصرف كردن. اما وقتي با پيشوندها همراه ميشود، گستردگي آن چند برابر ميشود: فراهم گرفت، اندر گرفتن، برگرفتن، فراگرفتن، بازگرفتن، درگرفتن. (جهانديده: 60)
در عبارتي پيشوند، صفت را تازه و زيبا ساخته: «پس ]خواجه احمد حسن[ از بلخ حركت كرد و در راه هرچند با خواجه، پيل باعماري و استر با مهد بود وي بر تختي مينشست در صدر.» باعماري و با مهد موصوف و صفت پيشوندي پديد آوردهاند.
يكي از كاركردهاي پيشوند و اساساً وند در نثر بيهقي آن است كه جايگاه كلمه و در مثال حاضر فعل را ارتقا ميدهد. «ب» در اول فعل بودن، آن را از صورت فعل معين يا رابطه بيرون ميآورد و تمام ميكند: و امير تا نزديك نماز شام ببود. پس برخاست; مدتي به نيشابور ببود; اكنون باري روزي چند به سرخس بباشيم. (گنابادي، نكاتي راجع به تاريخ بيهقي، 1374: 117) در نمونههايي ديگر، از ادات جمله كاربرد عملي «ب» است پيش از فعل ماضي، براي قطعيت دادن به آن خصوصاً در «برفت» كه فراوان به كار رفته است. (والدمن، زمانه زندگي و كارنامة بيهقي، 1375: 184) در نثر بيهقي نيز همچون استعمالات فصحاي پيشين گاهي ادات نفي ـ يعني «نا» ـ بر مجموع تركيب وصفي درآمده مانند: ناخويشتن شناسان در: ايزد عزّ اسمه همة ناخويشتن شناسان كفار نعمت را بگيراد.» (فروزانفر، مقالهها، 1382: 245)
شايد بتوان ساختن اسم معني از صفتهاي عربي همچون حاضري به جاي حضور، لجوجي به جاي لجاجت، رسولي به جاي رسالت و مانند اينها را از ويژگيهاي نثر بيهقي دانست كه آن را از ديگر متنها متمايز ميكند. (گنابادي، همان: 118) يا به كار بردن «كاف» در معني تحبيب را: ابتدا سلطان محمود او را به رياست نيشابور گماشت سپس به دليل خدمات بيش از اندازهاش او را حسنك ناميد.
نوعي قيد تأكيد در تاريخ ابوالفضل به كار گرفته ميشود كه با مفعول مطلق زبان عربي شباهت دارد: بر تخت نشست و بار داد بار دادني سخت بشكوه; غلامان را بفرمود تا بزدند زدني سخت و قباش پاره كردند; بايد كه از پادشاه و لشكر بترسند ترسيدني تمام. (جهانديده: 39) يكي از عناصر برجستهساز زبان بيهقي قيد است. صحنهاي از اين كتاب نيست كه از قدرت قيد استفاده نشده باشد. از اين جهت كمتر كتابي از نظر گستردگي استفاده از امكانات قيد با تاريخ بيهقي قابل مقايسه است. از نظر روانشناختي ميتوان گفت كه قيد در بيهقي ابزاري فرافكن است كه در بيشتر اوقات به بروز مستقيم و واقعي احساسات و ذوقيات و عواطفش كمك ميكند. (همان: 38) براي اثبات تمايل فوقالعادة بيهقي به قيد همين بس كه بسياري از تكيهكلامهاي او قيد است. يكي از اين تكيهكلامها كلمة «سخت» است كه بيهقي در صفحه صفحة تاريخش تكرار ميكند. روايت توصيفي تاريخ بيهقي باعث شده است كه بيشترين قيدها قيد وصف يا قيد حالت باشد كه در زير مجموعة همين قيد حالت بسياري از جملههاي حالية تاريخ بيهقي قرار ميگيرند. داستانوارگي تاريخ بيهقي هم كثرت قيد حالت و وصف اين كتاب را توجيه ميكند. (همان: 38 و 39)6
نثر بيهقي در كاربرد صفت اشاره معرفهساز هم ويژگي دارد. وي در داستان كوتاه حسنك بيش از هفتاد بار صفت اشاره معرفهسازِ «اين» را به كار برده است تا خواننده را در جريان حوادث نگه دارد و ذهنش را به داستان ميخكوب كند: فصلي خواهم نبشت در ابتداي اين حال بر دار كردن اين مرد; و خوانندگان اين تصنيف گويند شرم باد اين پير را; اين بوسهل مردي امامزاده و...; اين مرد از كرانه بجستي و فرصتي جُستي; چه گويي در دين و اعتقاد اين مرد; اين خواجه كه مرا اين گويد... (طاهري مباركه، بيهقي و شگردهاي نويسندگي، 1371: 30) بيهقي در مورد ضماير و جمعها نيز متفاوت نگاشته است.7
بيهقي به راز امكانات زباني پي برده بوده. او ميدانست كه چگونه بايد از اين ابزارها به نحو اعجابانگيز استفاده كرد. يكي از اين ابزارهاي ساده كه در دست بيهقي به هيئت بتي نگارين درآمده است حرف «را» است. گسترة معاني «را» در تاريخ بيهقي بسيار با طول و عرض است و بيهقي از اين ابزار ساده به شكلي استفاده ميبرد كه به نظام كلماتش زيبايي ميبخشيد. او نه تنها به گستردگي معنا توجه دارد بلكه شايد در وهلة اول به زيبايي جملاتي كه حرف «را» در آن نقش دارد بسيار توجه ميكند. خطيب رهبر گستردگي حرف «را» را به اين شكل نمايش ميدهد: 1 ـ به معني «به»، 2 ـ به معني «براي»، 3 ـ به معني «تا»، 4 ـ به معني «در» براي ظرفيت، 5 ـ به معني «در برابر»، 6 ـ براي موافقت و مطابقت، 7 ـ نشان مضافاليهي، 8 ـ نشان مضافاليهي و مفعولي، 9 ـ مفيد معني استعانت و واسطه، 10 ـ براي تأكيد حرف اضافه «به»8: «آفتاب زرد را امير به آب روان رسيد; خوردني را خواني نهادند سخت نيكو; امير فرمود تا خلعتي سخت نيكو و فاخر راست كردند تاش را; و ديگر شب را فرمان يافت... (جهانديده، 43 و 45) بنابر آنچه آمد گرايش ادبي بيهقي را در نظام زباني او نيز بايد جستجو كرد. قدرت زباني تاريخ بيهقي باعث ميشود تا اين كتاب به اوج تركيب كلامي برسد و اجتماع كلماتش به گونهاي باشد كه اگر كلمهاي پس و پيش شود يا كلمهاي به مترادف خود تبديل شود آن سلسله و انتظام به هم ميخورد. (شفيعي كدكني، موسيقي شعر، 1373: 238)
پينوشتها:
1 ـ از يك بررسي گسترده بر روي نثر كتيبههاي فارسي باستان به اين دستاورد شگفتانگيز ميرسيم كه نثر فارسي از نظر ساختار به گونهاي شگفتانگيز همان الگوي نثر فارسي باستان را دارد. در اين ساختار فعل هميشه در پايان جمله نميآيد و ديگر اجزأ نيز چون زبان ساختار صرفي دارد جاي ويژهاي ندارد. (محمدي بنهگزه، بنيانهاي استوار ادب فارسي، 1384: 9)
2 ـ امروز هم داستانهاي روانكاوانه معاصر، بيشتر بر اساس جملههاي كوتاه پيريزي شدهاند. نگاهي به بوف كور و سه قطره خون صادق هدايت اين خصيصه را به عينه نشان ميدهد.
3 ـ گذشته نسبت به ما مراد است و نه نسبت به بيهقي.
4 ـ «قوتي» حذف شده.
5 ـ در مورد كاربرد گسترده، ديگرگونه و تعبيرآفريني و معنا بخشيهاي گوناگون به فعل در تاريخ بيهقي ر. ك: جهانديده، متن در غياب استعاره، 1379: 64. ر. ك: شريعت، افعال متعدي و طرز استعمال آنها در تاريخ بيهقي و مفعول بيواسطة آنها، 1374: 372 ـ 364.
6 ـ در مورد انواع و مصاديق قيدهاي تاريخ بيهقي، ر. ك: جهانديده، متن در غياب استعاره، 1379: 39، 40، 41.
7 ـ ر. ك: شميسا، سبكشناسي نثر، 1383: 52.
8 ـ ر. ك: بيهقي، شرح خطيب رهبر، 1375، 3: 1220.
منابع
ـ آذرپيوند، حسين، «دقايق دستوري در تاريخ بيهقي»، رشد زبان و ادب فارسي، ش 47، س 12 (1377)، صص 77 ـ 74.
ـ آربري، آرتور جان، ادبيات كلاسيك فارسي، ترجمة دكتر اسدالله آزاد، چ اول، مشهد، آستان قدس رضوي، 1371، 480 صفحه.
ـ آندرس، ا. ك، «اثر مفقود ابوريحان بيروني دربارة تاريخ خوارزم طبق منابع تاريخ بيهقي»، پيام نوين، ج 1، ش 5، صص 95 ـ 94.
ـ اتحاد، هوشنگ، پژوهشگران معاصر ايران، ج 2، چ اول، تهران، فرهنگ معاصر، 1379، 644 صفحه; ج 4 (1381)، 612 صفحه; ج 5 (1381)، 548 صفحه; ج 6 (1382)، 1177 صفحه; ج 7 (1383)، 623 صفحه; ج 8 (1384)، 613 صفحه.
ـ احمدي، بابك، ساختار و تأويل متن، 2 مجلد، چ اول، تهران، نشر مركز، 1370، ج 2، 760 صفحه.
ـ اسلامي ندوشن، محمدعلي، جام جهان بين، چ چهارم، (تهران) انتشارات توس، بهمن 1355، 402 صفحه.
ـ افشار، ايرج، فهرست مقالات فارسي در زمينة تحقيقات ايراني، 6 مجلد، تهران، علمي و فرهنگي، 1384.
ـ افقهي، عبدالله، گزيدههايي از صور خيال در نثر فارسي، چ اول، تهران، هيرمند، 1374، 279 صفحه.
ـ اقبال آشتياني، عباس، مجموعه مقالات عباس اقبال آشتياني، با مقدمه و تصحيح دكتر محمد دبير سياقي، (تهران)، كتابفروشي خيام، ديماه 1350، 972 صفحه.
ـ اقبال آشتياني، عباس، مجموعه مقالات عباس اقبال آشتياني، گردآوري و تدوين: دكتر سيد محمد دبير سياقي، چ اول، تهران، دنياي كتاب، 1369، 640 صفحه.
ـ امينپور، قيصر، سنت و نوآوري در شعر معاصر، چ نخست، تهران، علمي و فرهنگي، پاييز 1383، 550 صفحه.
ـ باستاني پاريزي، محمد ابراهيم، هشت الهفت، چ اول، انتشارات نوين، خزان 1363، 577 صفحه.
ـ ـــــــــــــــــــ، كوچه هفت پيچ، چ ششم، تهران، نگاه، 1371، 586 صفحه.
ـ ـــــــــــــــــــ، سايههاي كنگره، چ اول، تهران، ارغوان، 1372، 429 صفحه.
ـ ـــــــــــــــــــ، از پاريز تا پاريس، چ هشتم، تهران، نشر علم، 1381، 572 صفحه.
ـ باسورث، ادموند كليفورد، ترجمة حسن انوشه، چ سوم، تهران، اميركبير، 1381، 523 صفحه.
ـ بحرالعلومي، حسين، «تاريخ بيهقي يا آيينة عبرت»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 67 ـ 53.
ـ ـــــــــــــــــــــــ، «مردي كه زياد ميدانست (ابوريحان بيروني»)، ياد آر ز شمع مرده ياد آر، چ اول، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، زمستان 1381، صص 50 ـ 42.
ـ براهني، رضا، قصهنويسي، چ چهارم، تهران، نشر البرز، 1368، 741 صفحه.
ـ بهار (ملكالشعرأ)، محمد تقي، سبكشناسي، 3 مجلد، چ ششم، تهران اميركبير، 1370، 467 + 432 + 448 صفحه.
ـ ـــــــــــــــــــــــ، بهار و ادب فارسي، مجموعة يكصد مقاله از ملكالشعرأ بهار، به كوشش محمد گلبن، 2 مجلد، چ سوم، تهران، شركت سهامي كتابهاي جيبي، 1371، 408 + 547 صفحه.
ـ بيرشك، احمد، گاهنامة تطبيقي سه هزارساله، چ اول، (تهران) علمي و فرهنگي، 1367، 264 صفحه.
ـ بينش، تقي، «روش علمي در كتاب بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 102 ـ 91.
ـ بيهقي، ابوالفضل، تاريخ مسعودي معروف به تاريخ بيهقي، با مقابله و تصحيح و حواشي و تعليقات سعيد نفيسي، 3 مجلد، (تهران) كتابخانة سنايي، ج 1 (1319)، ج 2 و 3 (1326 تا 1332)، 1596 صفحه.
ـ ــــــــــــــــــــ، تاريخ بيهقي، تصحيح دكتر علياكبر فياض، مقدمه و فهرست لغات از: دكتر محمد جعفر ياحقي، چ سوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، خرداد 1375، چهل و سه صفحه + 1088 صفحه.
ـ ــــــــــــــــــــ، تاريخ بيهقي، تصحيح دكتر علي اكبر فياض، به اهتمام: دكتر محمد جعفر ياحقي، چ چهارم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، پاييز 1383، 814 صفحه.
ـ ــــــــــــــــــــ، تاريخ بيهقي، به شرح دكتر خليل خطيب رهبر، چ پنجم، 3 مجلد، تهران مهتاب، پاييز 1375، 1263 صفحه.
ـ بيهقي، ابوالحسن، تاريخ بيهق، «خواجه ابوالفضل بيهقي و تاريخ بيهقي»، به كوشش احمد بهمنيار، چ دوم، تهران، كتابفروشي فروغي، 1317.
ـ پرويز، عباس، تاريخ ديالمه و غزنويان، (تهران)، مؤسسة مطبوعاتي علمي، 1336، 719 + 91 صفحه.
ـ پورجوادي، نصرالله، ايران مظلوم، چ اول، تهران، مركز نشر دانشگاهي، 1382، 368 صفحه.
ـ تفضلي، آذر ـ فضائلي جوان، مهين، فرهنگ بزرگان اسلام و ايران، چ اول، مشهد، بنياد پژوهشهاي اسلامي آستان قدس رضوي، آبان 1372، 745 صفحه.
ـ تكميل همايون، ناصر، «سيماي بوسهل زوزني در تاريخ بيهقي»، ماهنامة حافظ، ش 30، تير 1385، ص 66.
ـ جهانديده، سينا، متن در غياب استعاره، بررسي ابعاد زيباشناسي تاريخ بيهقي، چ اول، رشت، چوبك، بهار 1379، 175 صفحه.
ـ حبيب اللهي (نويد)، ابوالقاسم، «مآخذ اشعار عربي تاريخ بيهقي و معرفي گويندگان آنها»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 777 ـ 744.
ـ حسيني كازروني، سيد احمد، فرهنگ تاريخ بيهقي، تاريخ تمامنماي دورة غزنويان، چ اول، تهران، زوّار، 1384، سي و دو + 803 صفحه.
ـ حموي، ياقوت، معجمالادبأ، ترجمه عبدالمحمد آيتي، چ اول، 2 مجلد، تهران، سروش، 1381، 1391 صفحه.
ـ حميديان، سعيد، درآمدي بر انديشه و هنر فردوسي، چ دوم، تهران، ناهيد، 1383، 466 صفحه.
ـ حنيف، محمد، «امثال و حكم در تاريخ بيهقي»، فرهنگ مردم، ش 5 و 6، بهار 1384 ـ زمستان 1383، صص 116 ـ 109.
ـ خانلري (كيا)، زهرا، فرهنگ ادبيات فارسي دري، (تهران) بنياد فرهنگ ايران، تير 1348، 557 صفحه.
ـ خانلري (كيا)، زهرا، حسنك وزير، از تاريخ بيهقي (شاهكارهاي ادبيات فارسي، 10)، تهران، اميركبير، آبان 1349، 36 صفحه.
ـ خطيب رهبر، خليل، گزيده تاريخ بيهقي، گزينة سخن پارسي 6، چ دوم، (تهران)، سعدي، بهار 1369، 216 صفحه.
ـ خطيبي، حسين، فن نثر در ادب پارسي، ج اول، چ اول، (تهران)، زوار، 1366، 637 صفحه.
ـ داد، سيما، فرهنگ اصطلاحات ادبي، چ دوم، تهران، مرواريد، 1375، 396 صفحه.
ـ دبير سياقي، محمد، پيشاهنگان شعر پارسي، چ دوم، تهران. شركت سهامي كتابهاي جيبي، (1356)، 286 صفحه.
ـ ـــــــــــــــــــــــ، گزيده تاريخ بيهقي، چ پنجم، تهران، علمي و فرهنگي، 1381، 239 صفحه.
ـ رزمجو، حسين، انواع ادبي و آثار آن در زبان فارسي، چ اول، مشهد، آستان قدس رضوي، 1370، 350 صفحه.
ـ رسولي، سيد جواد، «كتابنما و مقالهنماي تاريخ بيهقي»، خراسان پژوهي، فصلنامة مركز خراسانشناسي آستان قدس رضوي، س 2، ش 1، ش پياپي 3، بهار و تابستان 1378، صص 160 ـ 141.
ـ رشاد، عبدالشكور، «چند لفظ مروج پشتو در تاريخ بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 219 ـ 199.
ـ رضازاده شفق، صادق، «ابوالفضل بيهقي و تاريخ بيهقي»، ارمغان (ماهنامه)، دوره بيست و ششم، ش 5، مرداد 1336، صص 208 ـ 199.
ـ رضايي، جمال، «بوسهل زوزني در تاريخ بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 232 ـ 220.
ـ ركني يزدي، محمد مهدي، «ديوان رسالت و آيين دبيري از خلال تاريخ بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 272 ـ 233.
ـ روانپور، نرگس، گزيده تاريخ بيهقي، چ ششم، (تهران) نشر علم، تابستان 1374، 208 صفحه.
ـ ـــــــــــــــــــ، گزيده تاريخ بيهقي، چ سوم، تهران، چاپ و نشر بنياد، 1369، 310 صفحه.
ـ رياحي، محمدامين، فردوسي، چ اول، تهران، طرح نو، 1375، 408 صفحه.
ـ ريپكا، يان، تاريخ ادبيات ايران از دوران باستان تا قاجاريه، ترجمة عيسي شهابي، چ دوم، تهران، علمي و فرهنگي، 1381، 575 صفحه.
ـ زرياب خويي، عباس، بزم آورد، چ اول، (تهران) علمي ـ سخن، بهار 1368، 545 صفحه.
ـ زرينكوب، عبدالحسين، نقد ادبي، چ سوم، 2 مجلد، تهران، اميركبير، 1361، 921 صفحه.
ـ ـــــــــــــــــــــــــــــ، از گذشتة ادبي ايران، چ دوم (چ اول سخن) تهران، سخن، 1383، 576 صفحه.
ـ سالاري اوّل، مجتبي، عنصر عبرت در تاريخ بيهقي (پاياننامة كارشناسي ارشد)، سبزوار، دانشگاه آزاد اسلامي سبزوار، 1387، 200 صفحه.
ـ سجادي، ضيأالدين، «تحقيق در اشعار و امثال فارسي تاريخ بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 332 ـ 273.
ـ سعيدي مباركه، حسين، «شيوههاي داستاننويسي يا شگردهاي تاريخنويسي»، ادبستان، ش 49، دي 1372، صص 79 ـ 77.
ـ سليم، غلامرضا، «توجيه تمثيلهاي تاريخي بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 353 ـ 333.
ـ شريعت، محمد جواد، «افعال متعدي و طرز استعمال آنها در تاريخ بيهقي و مفعول بيواسطة آنها»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 373 ـ 364.
ـ شفيعي، محمد، «تراژديهاي تاريخ بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 392 ـ 374.
ـ شفيعي كدكني، محمد رضا، موسيقي شعر، چ چهارم، (تهران) آگاه، تابستان 1373، 679 صفحه.
ـ شكري، يدالله، گزيده تاريخ بيهقي، شاهكارهاي ادبيات فارسي ـ ش 56، چ اول، تهران، اميركبير، 1366، 99 صفحه.
ـ شميسا، سيروس، انواع ادبي، چ اول، تهران، باغ آينه، زمستان 1370، 399 صفحه.
ـ ــــــــــــــــــــــــ، سبكشناسي شعر، چ اول، (تهران) فردوس، 1374، 430 صفحه.
ـ ــــــــــــــــــــــــ، سبكشناسي نثر، چ هشتم، تهران، ميترا، پاييز 1383، 328 صفحه.
ـ صدري افشار، غلامحسين، حكمي، نسرين، حكمي، نسترن، فرهنگ فارسي اعلام، چ اول، تهران، فرهنگ معاصر، 1383، 829 صفحه.
ـ صفا، ذبيحالله، گنج و گنجينه، نثر ـ شعر، به انتخاب دكتر محمد ترابي، تهران، انتشارات فردوس، 1367، 720 صفحه.
ـ ــــــــــــــــ، تاريخ ادبيات ايران، چ هجدهم، تهران، ققنوس، 1379، ج 1، 415 صفحه.
ـ ــــــــــــــــ، ــــــــــــــــــــــ، چ اول، تهران، فردوسي ـ اسلام و ايران، ج 2، زمستان 1361، 322 صفحه.
ـ ــــــــــــــــ، ــــــــــــــــــــــ، چ چهارم، تهران، فردوس، 1384، ج 4، 707 صفحه.
ـ ــــــــــــــــ، تاريخ ادبيات در ايران، ج 2، چ دهم، تهران، فردوس، 1369، 1128 صفحه.
ـ ــــــــــــــــ، ــــــــــــــــــــــ، ج 4، تهران، فردوس، 1364، 607 صفحه.
ـ صنعتي، محمد حسن، «تعريفي براي ادب»، روزنامه قدس، 20/5/1376، ص 9
ـ ــــــــــــــــــــــــــ، «نظريهپردازان غرب و ماهيت ادب»، روزنامه قدس، 28/8/75، ص 1.
ـ ــــــــــــــــــــــــــ، «بيهقي و ارزش اثرش»، حديث حيرت، مشهد، آهنگ قلم، 1384، صص 38 ـ 11.
ـ طاهري مباركه، غلام محمد، «تاريخ بيهقي و شيوههاي «داستان نويسي»، ادبستان، ش 46 (مهر 1372)، صص 84 ـ 82.
ـ طبري، محمد علي (عمادالدين آذرمان)، زبدة الآثار، تهران، اميركبير، 1372، 439 صفحه.
ـ عبدالغني حسن، محمد، زندگينامهها، ترجمة اميرة ضميري، تهران، اميركبير، 1362.
ـ عطار نيشابوري، گزيدة تذكرةالاوليا، به كوشش دكتر محمد استعلامي، چ سوم، تهران، شركت سهامي كتابهاي جيبي، 1370، 559 صفحه.
ـ غلامرضايي، محمد، روش تحقيق و شناخت مراجع ادبي، (تهران) جامي، تابستان 1374، 224 صفحه.
ـ فرزام، حميد، «ارزش اخلاقي تاريخ بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 411 ـ 392.
ـ فرشيدورد، خسرو، «بعضي از قواعد دستوري تاريخ بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 515 ـ 468.
ـ ــــــــــــــــــــــ، دربارة ادبيات و نقد ادبي، چ اول، 2 مجلد، تهران، اميركبير، 1363، 1000 صفحه.
ـ فروزانفر، بديعالزمان، تاريخ ادبيات ايران، به اهتمام عنايتالله مجيدي، چ اول، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، 1383، 636 صفحه.
ـ ـــــــــــــــــــــــــ، سخن و سخنوران، چ سوم، تهران، خوارزمي، فروردين 1358، 713 صفحه.
ـ ـــــــــــــــــــــــــ، مقالههاي بديعالزمان فروزانفر، به كوشش عنايتالله مجيدي، چ اول، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، تابستان 1382، 602 صفحه.
ـ فروزاني، سيد ابوالقاسم، غزنويان از پيدايش تا فروپاشي، تهران، سمت، 1386، 471 صفحه.
ـ فلاح رستگار، گيتي، «آداب و رسوم و تشريفات دربار غزنه از خلال تاريخ بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 467 ـ 412.
ـ فياض، علي اكبر، «نثر بيهقي»، يادنامة علامه اميني، به اهتمام دكتر سيد جعفر شهيدي، تهران، شركت سهامي انتشار، ارديبهشت 1352، صص 304 ـ 297.
ـ كامشاد، حسن، نثر نوين فارسي، ترجمة جواد طهوريان، مهيار علوي مقدم، چ اول، سبزوار، آژند، بهار 1383، 448 صفحه.
ـ كشاورز، كريم، هزار سال نثر پارسي، 3 مجلد، چ چهارم، تهران، شركت انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي، 1371، ج 1، 556 صفحه.
ـ كمري، عليرضا، نگارگر تاريخ (گزينة تاريخ بيهقي)، چ اول، تهران، كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان، 1384، 215 صفحه.
ـ كيتز، استيون دي، نما به نما، ترجمة محمد گذرآبادي، چ اول، تهران، بنياد سينمايي فارابي، زمستان 1374، 382 صفحه.
ـ محجوب، محمد جعفر، سبك خراساني در شعر فارسي، چ اول، (تهران) فردوس ـ جامي، (بيتا)، 737 صفحه.
ـ محقق، مهدي، «برخي از اصطلاحات اداري و ديواني در تاريخ بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 631 ـ 608.
ـ محمد بن منور، اسرارالتوحيد، تصحيح دكتر محمدرضا شفيعي كدكني، تهران، آگاه، 1381، ج 1، «مقدمه»، صد و شصت و دو صفحه.
ـ محمد حسين بن خلف تبريزي، برهان قاطع، به اهتمام محمد معين، 5 مجلد، تهران، اميركبير، 1362.
ـ محمدي، حسنعلي، از بهار تا شهريار، 2 مجلد، (قم) مؤلف، بهار 1372، 698 صفحه.
ـ محمدي بنهگزه (گناوهاي)، عباسقلي، بنيانهاي استوار ادب فارسي، تحقيقي در كاركردهاي نثر فارسي ـ تحليلي از قصة ابوعلي حسنك وزير، چ اول، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، تابستان 1384، 315 صفحه.
ـ مدرس صادقي، جعفر، تاريخ بيهقي، چ دوم، تهران، نشر مركز، 1383، 662 صفحه.
ـ مصطفوي سبزواري، رضا، «ابوالفضل محمد بن حسين بيهقي»، دانشنامة جهان اسلام، ب ـ پ، بهمنيان دكن ـ پيوند گياهان، ج 5، چ اول، تهران، بنياد دايرةالمعارف اسلامي، 1379، صص 326 ـ 325.
ـ معين، محمد، فرهنگ فارسي متوسط، چ هفتم، 6 مجلد، تهران، اميركبير، 1364.
ـ منصوري، رضا، ايران را چه كنم؟ ساماندهي و نابسامانيهاي توسعة علمي، چ اول، تهران، كوير، 1384، 224 صفحه.
ـ مهدوي، سيروس، «نقد و بررسي كتاب زمانه، زندگي و كارنامة بيهقي» (نوشتة مريلين والدمن)، خراسان پژوهي، س 1، ش 1، بهار و تابستان 1377، صص 155 ـ 139.
ـ مهدوي دامغاني، احمد، «يادداشتهايي بر تاريخ بيهقي»، حاصل اوقات، تهران، سروش، 1381، صص 664 ـ 643.
ـ مهرابي، سيد محسن، «آيين رزم در عصر غزنويان و تاريخ بيهقي»، حافظ (ماهنامه)، ش 30، تير 1385.
ـ ميرصادقي، جمال، ادبيات داستاني، قصه، داستان كوتاه، رمان، چ دوم، تهران، مؤسسة فرهنگي ماهور (بيتا)، 751 صفحه.
ـ ميلاني، عباس، «تاريخ در تاريخ بيهقي» تجدد و تجددستيزي در ايران، چ پنجم، تهران، اختران، 1383، صص 52 ـ 29.
ـ ندا، طه، ادبيات تطبيقي، ترجمة هادي نظري منظم، چ اول، تهران، نشر ني، 1383، 316 صفحه.
ـ والدمن، مريلين، زمانه زندگي و كارنامة بيهقي، ترجمة منصورة اتحاديه (نظام مافي)، چ اول، تهران، نشر تاريخ ايران، 1375، 309 صفحه.
ـ وحيديان كاميار، تقي، «كنايه نقاشي زبان»، زبان چگونه شعر ميشود (مجموعه مقالات)، مشهد، سخنگستر، زمستان 1383، صص 154 ـ 139.
ـ ولسكا، اناكراسنو، چند چهرة كليدي در اساطير گاهشماري ايراني، ترجمة ژاله متحدين، چ اول، تهران، ورجاوند، بهار 1382، 334 صفحه.
ـ همايون، غلام سرور، «چند نكتة تازه دربارة تاريخ بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صصث 798 ـ 778.
ـ همايي، جلالالدين، تاريخ مختصر ادبيات ايران، چ اول، تهران، نشر هما، بهار 1373، 120 صفحه.
ـ ــــــــــــــــــــــــ، فنون بلاغت و صناعات ادبي، تهران، نشر هما، 1380، 424 صفحه.
ـ ياحقي، محمد جعفر، جويبار لحظهها، چ پنجم، تهران، جامي، 1378، 440 صفحه.
ـ ياحقي، محمد جعفر ـ سيدي، مهدي، ديباي خسرواني، گزيده تاريخ بيهقي، چ ششم، تهران، جامي، 1384، 270 صفحه.
ـ ياحقي، محمد جعفر، «تاريخ به زبان شاعرانه»، روزنامه جام جم، 2/7/1384، ص 6.
ـ ياوري، حورا، زندگي در آينه، گفتارهايي در نقد ادبي، چ اول، تهران، نيلوفر، بهار 1384، 278 صفحه.
ـ يوسفي، غلامحسين، «هنر نويسندگي بيهقي»، يادنامة ابوالفضل بيهقي، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي مشهد، زمستان 1374، صص 829 ـ 799.
ـ ــــــــــــــــــــــــ، «گزارشگر حقيقت»، ديداري با اهل قلم، دربارة بيست كتاب نثر فارسي، 2 مجلد، چ دوم، مشهد، دانشگاه فردوسي، 1357، ج 1، صص 49 ـ 3.
ـ ــــــــــــــــــــــــ، كاغذ زر، يادداشتهايي در ادب و تاريخ، چ اول، تهران، يزدان، 1363، 224 صفحه.
